Istória badak: Lakon

 Istória badak ida ne’e inspira husi pesoál saúde sira ihaTimor-Leste ne’ebé agora dadaun servisu iha liña oin funu hasoru virus COVID-19. Pesoál saúde sira mos ema hanesan mos ho ema sira ne’ebé tuda no la-tuda sira. Pesoál saúde sira hakarak ema hotu ninian diak ba sira iha tempu susar ida ne’e.

 

 

Dadeer ne’e hanesan ho dadeer sira liu ona ba ne’e. Julia maka inan ba oan-mane ida (tinan hitu), feen ba la’en ida ne’ebé hanesan traballadór Timoroan-nian iha Austrália, no mós hanesan parteira iha sala maternidade HNGV (Hospital Nacional Guido Valadares), Dili. Julia-nian tempu iha dadeer soe ba hodi prepara oan mane ba eskola, fó liafuan korajen ba la’en doben husi video call antes nia ba servisu iha to’os uvas-nian. Ikus liu maka prepara ninian an hodi ba servisu. Nia ksolok tebes ba ninian knar sira ne’e. Julia-nian oan, la’en no servisu, hirak ne’e maka parte husi ninian moris.

Dader ne’e udan la-tau maske iha fulan Marsu sei tempu udan tau-rai iha Timor-Leste. Iha sala han, Aju sei tuur no han sasoro ho neneik, maibe oras hatudu ona tuku 07:47, “Aju… han deste ohin ne’e seidauk hotu deit ka? Orsida ó tarde ona! Book an lalais ona ba!”, dehan Julia ba ninian oan mane, Aju. Rona ne’e Aju mos sobak lalais sasora iha bikan laran ne’e halo hotu no tara pasta hodi halai ba varanda oin. Iha varanda oin, Julia hamrik hela ho telefone marka Samsung no video call hela ho ninian la’en, Ameu. Julia, see kamera telefone ba Aju ne’ebé tuur iha kadeira hodi tau hela sapatu no ko’alia ba Ameu “doben, haree tok ita-rua-nian oan mane ne’e. Agora bele kesi sapatu talin mesak ona, ba eskola mos la’o mesak ona”, Aju mos ko’alia ba ninian aman dehan “bomdia, apá. Ha’u ba eskola lai, kuidadu an husi COVID-19 iha Austrália ne’ebá. Ha’u saudades apá”. Ameu mos hatan “di’ak, oan doben. Estuda didiak no kuidadu mos, keta haluha uza masker no fase liman bebeik. Apá hadomi los oan mesak ida oan ne’e”. “diak, apá. I love you”, hatan Aju no fó re’i no dehan adeus ba ninian inan hodi hakat dadaun ba eskola. Julia kontinua ko’alia ba ninian la’en, “doben, iha Timor iha ona transmisaun lokal COVID-19, iha Munisipiu Cova-lima ne’ebá. Ha’u tauk maka sei too mai iha Dili ne’e. Ema barak liu maka hela iha Dili, ne’e hafasil virus ne’e atu hadaet”. Rona ida ne’e Ameu dada iis naruk, hatudu katak nia hanoinbarak maibe nia hatan ho atu hakalma ninian feen “sei diak deit, pesoál saúde no siguransa sira servisu makas los no diak tebes, ne’e maka durante tinan kotuk (2020) tomak Timor diak deit. Ha’u-nian feen doben mos pesoál saúd, ne’e maka halo ha’u hadomi nia liu tan”, Julia hamnasa rona ida ne’e no hatan “iisshhhhh biasa deit ba saaahhh, lalika mai mesra-mesra fali iha ne’e. Los ona, ha’u atu prepara ba servisu lai. Kuidadu an no badinas servisu ba, depois orsida lokraik maka ha’u telefone fali. I love you.” Ho hamnasa luan Ameu hatan “di’ak, I love you more my Julia”.

Lokraik los tiaona, maibe Ameu seidauk hetan kontaktu husi Julia. Ameu, hemu hela kafé ho ninian kolega, Nono, depois sira fila husi servisu iha to’os loron tomak, Ameu dehan ho lian frustradu “eiipa..ohin lokraik ne’e, ha’u-nian feen seidauk kontaktu ha’u. Falta tan minutu lima atu ba tuku 18:00 ne’e”. Nono, rona ninian belun ne’e, maibe kontinua mos hemu ninian kafé. Tanba ninian belun ne’e tristi tebes antaun Nono, dehan ba atu Ameu kalma karik tanba Julia sei iha servisubalun ne’ebé sei halo no nia sei kontaktu iha oras kalan. Ameu mos aseita ho saida maka Nono dehan. Maibe iha Ameu-nian fuan, nia sinti buat balun ladún diak.

Iha dormitoriu, kalan ne’e nonok los. Hanesan ho traballador sira seluk ne’ebé toba hotu ona, Ameu hakfodak ho ninian telefone ne’ebé lian, ho loke matan kikuan nia haree ba oras iha telefone hatudu 23:47, no telefone informa katak Julia maka telefone, Ameu simu telefone ne’e ho hatan “halo..doben.” Julia ho tanis no lian nakdedar dehan “doben, ha’u pozitivu COVID-19. Ha’u tauk los, ha’u sei bele hakuak tan doben no Aju ka lae? Ha’u tauk los”. Ameu-nian fuan tuku makas los no nia sinti hanesan ninian ain ho liman mamar hotu no la-hatene atu ko’alia saida. Ameu kontinua nonok, iha telefone nia rona deit maka Julia ninian tanis, “doben.. ko’alia mai ba, agora saida maka ha’u tenki halo. Ha’u seidauk fila ba uma ohin loron tomak. Tanba, bainhira rezultadu teste dehan pozitivu ekipa vijilánsia epidemiolójika sira halo izola kedan ami iha fatin izolamentu. Ha’u seidauk hasoru Aju iha loron tomak ne’e. Ha’u hanoin los Aju, Aju han ona ka seidauk, nia mesak deit, nia tanis hela karik”, Julia kontinua halerik. Ameu sei nonok deit no sinti tristi los too la-hatene atu ko’alia saida ba ninian feen. Julia presija tebes Ameu-nian liafuan ne’ebé sei sai hanesan bee-matan iha rai-maran ida. Julia kontinua halerik hodi konta sai katak doutora iha sala de maternidade HNG infektadu COVID-19 no Julia servisu hamutuk ho doutora ne’e loloron hodi nune’e maka virus COVID-19 hadaet ba Julia no kolega parteira hotu ne’ebé sira servisu hamutuk ba. Ameu sei nafatin la-dehan sai liafuan ruma, sintimentu tauk lakon ninian feen no hanoin ninia oan mesak ne’ebé karik iha susar laran maka agora nakonu iha ninian hanoin. Tanba presaun stress ne’ebé makas halo Ameu oin nakukun no desmaia. 

Julia, Ameu no Aju lakon sira-nian buat diak, buat diak ne’e maka sira-nian iha ba malu ne’e.

 

Dili, 18 Marsu 2021.

Hakerek-nain

Mariani VK.